Chiếu, chiếu hết và hòa pat trong một nhìn
| Thế cờ | Vua có bị tấn công? | Bên đến lượt còn nước hợp lệ? | Kết quả |
|---|---|---|---|
| Chiếu | Có | Có | Ván tiếp tục; phải giải chiếu |
| Chiếu hết | Có | Không | Bên chiếu thắng ngay |
| Hòa pat | Không | Không | Ván kết thúc hòa ngay |
Nếu vua không bị tấn công và còn ít nhất một nước hợp lệ, ván chỉ đơn giản là tiếp tục. Chỉ riêng việc vua bị “nhốt” không quyết định kết quả, vì một tốt hay quân khác vẫn có thể đi được.
Chiếu trong cờ vua là gì?
Vua bị chiếu khi một hoặc nhiều quân đối phương tấn công ô của vua. Bên bị chiếu phải gỡ chiếu ngay trong nước đó. Bạn không được bỏ qua chiếu để tạo đe dọa riêng, và không bao giờ được đi một nước để lại vua mình bị tấn công. Xem lại cách từng quân di chuyển và tấn công nếu chưa rõ một đường tấn công.
Có ba cách cơ bản để trả lời một nước chiếu đơn:
- Di chuyển vua tới ô không bị tấn công.
- Bắt quân đang chiếu bằng vua hoặc quân khác, miễn thế sau đó hợp lệ.
- Chắn đường tấn công bằng cách đặt một quân giữa quân chiếu và vua.
Chắn chỉ có hiệu với xe, tượng hoặc hậu chiếu từ xa. Không thể chắn chiếu của mã, chiếu của tốt, hoặc chiếu từ quân kề sát vì không có ô nằm giữa. Trong chiếu đôi, chỉ còn cách di chuyển vua vì chặn một đường vẫn để đường kia hoạt động.
Chiếu hết là gì?
Chiếu hết xảy ra khi vua đang bị chiếu và mọi cách phòng thủ đều bất hợp lệ. Nước thắng kết thúc ván ngay; vua không bao giờ bị bắt. Kiểm tra chiếu hết đúng phải xét nhiều hơn các ô lân cận.
Dùng thứ tự đầy đủ sau:
- Liệt kê mọi nước vua an toàn, gồm cả bắt bằng vua.
- Hỏi xem quân đồng minh nào có thể bắt quân đang chiếu.
- Nếu chiếu đi theo đường thẳng, thử mọi cách chắn.
- Sau mỗi ứng viên phòng thủ, dựng lại thế cờ và xác nhận vua không còn bị tấn công.
Trong thế sau, hậu trên g7 chiếu vua Đen trên h8. Hậu khống chế g8 và h7, trong khi vua Trắng trên f6 bảo vệ g7. Đen không di chuyển, bắt hậu hay chắn được nước chiếu kề sát này. Đây là chiếu hết.
Hiện đáp án
Chiếu hết. Hậu trên g7 chiếu h8, khống chế g8 và h7, và được vua trên f6 bảo vệ.
Hòa pat là gì?
Hòa pat xảy ra khi bên đến lượt không còn nước hợp lệ nào với bất kỳ quân nào và vua của bên đó không bị chiếu. Theo Luật cờ tiêu chuẩn, hòa pat kết thúc ván ngay với kết quả hòa.
Cụm từ với bất kỳ quân nào rất quan trọng. Vua có thể không còn ô an toàn trong khi một tốt ở chỗ khác vẫn tiến được. Thế đó không phải hòa pat. Bạn phải kiểm tra mọi quân thuộc bên đến lượt.
Hãy so sánh sơ đồ tiếp theo với thế chiếu hết. Đen vẫn không có nước hợp lệ, nhưng hậu trên f7 không tấn công h8. Đen đến lượt: kết quả là hòa pat chứ không phải thắng cho Trắng.
Hiện đáp án
Đây là hòa pat. Đen không có nước hợp lệ nào, nhưng hậu trên f7 không tấn công vua trên h8.
Vì sao hòa pat hay xảy ra khi đang thắng lớn
Hòa pat thường gặp nhất khi một bên áp đảo quân số và vua phòng thủ còn rất ít không gian. Một nước hậu bất cẩn có thể che hết lối thoát mà không chiếu. Bên mạnh hơn nên giữ cho đối phương còn ít nhất một nước hợp lệ cho đến khi lưới chiếu hết sẵn sàng.
Cách thực tế giảm hòa pat ngoài ý muốn:
- Chỉ chiếu khi nước chiếu cải thiện lưới chiếu hết, không chiếu máy móc.
- Trước mọi nước không chiếu, nêu rõ nước trả lời dự kiến của đối phương.
- Dùng kỹ thuật chiếu hết cơ bản lặp lại thay vì đẩy vua ngẫu nhiên.
- Khi an toàn, giữ một tốt đối phương còn đi được; nó có thể là “nước dư”.
Chiếu hết khác thế cờ chết (dead position)
Thế cờ chết là một kiểu hòa khác. Nó xảy ra khi không bên nào có thể chiếu hết vua đối phương bằng bất kỳ chuỗi nước hợp lệ nào. Vua đối vua là ví dụ đơn giản nhất. Trong hòa pat, vẫn có thể còn đủ quân để chiếu hết, nhưng bên đến lượt lúc đó không còn nước hợp lệ.
Phân biệt này cũng quan trọng khi hết giờ: kết quả có thể là hòa nếu đối phương không thể chiếu hết bằng bất kỳ chuỗi hợp lệ nào. Luật hòa đầy đủ trình bày thế cờ chết và các kết quả hòa chuẩn khác. Chi tiết giải đấu cần đối chiếu quy chế và trọng tài.
Phương pháp kiểm tra bàn cờ đáng tin
Khi ván có vẻ sắp kết thúc, hãy chậm lại và trả lời theo thứ tự:
- Đến lượt ai?
- Vua của bên đó có đang bị tấn công không?
- Vua có những đích hợp lệ nào?
- Quân khác có thể bắt, chắn, hoặc đi nước hợp lệ khác không?
- Câu trả lời nghĩa là chiếu, chiếu hết, hòa pat, hay ván bình thường?
Đừng dựa vào lời tuyên bố của đối phương. Trên bàn thật, tự dựng lại các đường tấn công. Bàn online thường tự nhận kết quả, nhưng hiểu vì sao ván kết thúc là cần để tiến bộ.
Sai lầm thường gặp
- Gọi chiếu hết vì vua không còn ô trống kề cạnh, dù vẫn còn nước bắt hoặc chắn.
- Gọi hòa pat sau khi chỉ nhìn vua và bỏ sót một nước tốt hợp lệ.
- Coi quân bị ghim như vẫn được phép lộ vua của mình.
- Giả định quân chiếu được bảo vệ thì không thể bắt, mà không kiểm tra thế cuối.
- Quên bên đến lượt; cùng một bàn có thể cho kết quả khác khi đổi lượt.
Bài luyện tập
Tạo ba thế hợp lệ với vua và hậu đối vua: một chiếu còn phòng thủ, một chiếu hết, và một hòa pat. Với mỗi thế, ghi bên đến lượt, đánh dấu mọi ô thoát bị tấn công, và liệt kê mọi nước không phải của vua trước khi gọi tên kết quả.
Rồi chỉ đổi một ô hoặc đổi bên đến lượt. Giải thích vì sao kết quả thay đổi. So sánh một chi tiết này hữu ích hơn thuộc lòng một sơ đồ cố định.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải nói “chiếu” không?
Nói “chiếu” không phải điều tạo ra chiếu. Tấn công tồn tại trên bàn dù có ai nói hay không. Người chơi có trách nhiệm đi nước hợp lệ.
Có được bắt vua không?
Không. Ván hợp lệ kết thúc bằng chiếu hết trước khi vua có thể bị bắt. Đi vào chiếu hoặc để vua mình trong chiếu là bất hợp lệ.
Hòa pat có luôn là hòa không?
Theo Luật cờ FIDE, có. Biến thể vui hoặc đề bài puzzle có thể định nghĩa mục tiêu khác, nên hãy đọc luật đã nêu khi không chơi cờ tiêu chuẩn.
Nên học gì tiếp
An toàn vua ảnh hưởng mọi nước hợp lệ, kể cả nước đặc biệt. Xem bài học cho người mới, tiếp tục với luật nhập thành đầy đủ, và luyện checklist di chuyển–bắt–chắn mỗi khi vua bị chiếu.
Tham chiếu luật: FIDE Laws of Chess, Articles 1, 3, and 5.
Xem thêm các bài học cờ vua trong cùng lộ trình.