Cách đi quân cờ: luật cho người mới

Cách đi quân cờ nhìn nhanh

Một quân không được kết thúc trên ô có quân đồng minh. Trừ mã, không được đi xuyên ô bị chiếm. Bắt quân thay thế quân đối phương trên ô đích; hai quân không bao giờ chia sẻ một ô.

Cách xe đi

Xe đi ngang theo hàng hoặc dọc theo cột. Có thể đi một ô hoặc xuyên cả bàn, nhưng đường phải trống. Từ d4 trống, xe có thể hướng về d1, d8, a4 hoặc h4. Đặt quân bất kỳ trên d6 thì xe không đi tiếp tới d7 hay d8 qua nó. Nếu quân trên d6 là của đối phương, xe có thể bắt trên d6 nhưng không đi tiếp vượt qua trong cùng nước.

Xe mạnh hơn khi cột mở vì ít tốt chắn đường. Vì vậy người chơi thường nối hai xe sau khi phát triển và an toàn hóa vua.

Cách tượng đi

Tượng đi chéo mọi khoảng cách không bị chắn. Mỗi bước chéo vẫn cùng màu ô, nên tượng bắt đầu trên ô sáng sẽ ở ô sáng cả ván. Hai tượng của bạn vì thế phủ hai nửa bàn khác nhau.

Ở thế ban đầu, tượng f1 bị chặn bởi tốt e2 và g2. Sau khi tốt e đi, tượng có đường qua e2, d3, c4, b5 và a6. Nó có thể dừng ở bất kỳ ô trống trên đường, bắt quân đối phương đầu tiên, hoặc dừng trước—nhưng không nhảy qua vật cản.

Cách hậu đi

Hậu kết hợp cách đi của xe và tượng. Có thể đi theo hàng, cột hoặc chéo khi đường trống. Không đi như mã, và không rẽ góc trong một nước.

Hậu có tầm xa nhất, nhưng không có nghĩa nên đưa ra sớm. Đưa hậu ra quá sớm có thể cho đối phương nước phát triển có lợi bằng cách tấn công hậu. Học luật di chuyển trước; sau đó đánh giá ô đích có an toàn và hữu ích không.

Cách mã đi

Mã đi hình chữ L: hai ô theo hàng hoặc cột, rồi một ô vuông góc. Cách khác để nhận ra: mã đổi màu ô mỗi nước. Mã ở trung tâm có thể có tới tám đích; mã ở góc chỉ có hai.

Mã là quân duy nhất nhảy qua quân khác. Từ thế ban đầu, mã g1 có thể tới f3 hoặc h3 dù tốt đứng gần. Không thể tới e2 vì ô đó có tốt đồng minh.

Cách tốt đi và bắt

Tốt là quân duy nhất mà nước đi thường và bắt dùng mẫu khác nhau.

• Tốt trắng tiến về hàng 8; tốt đen tiến về hàng 1.
• Thường tiến một ô thẳng nếu ô đó trống.
• Từ ô xuất phát, có thể tiến hai ô nếu cả hai ô trống.
• Bắt một quân đối phương một ô chéo về phía trước.
• Không bao giờ đi hoặc bắt lùi.

Hai ngoại lệ hoàn thiện luật tốt. Bắt tốt qua đường (en passant) chỉ có ngay sau khi tốt đối phương tiến hai ô cạnh tốt của bạn; xem khi nào en passant hợp lệ. Tốt đến hàng xa nhất phải thành hậu, xe, tượng hoặc mã trong cùng nước đó; xem cách phong cấp tốt.

Cách vua đi

Vua thường đi một ô mọi hướng. Khác mọi quân khác, vua không được vào ô bị đối phương tấn công. Vì thế hai vua không bao giờ đứng cạnh nhau vì mỗi vua tấn công mọi ô kề.

Bạn cũng bị cấm nước làm lộ vua mình đang chiếu. Quân bị ghim có thể trông như đi được theo mẫu thường nhưng không có nước hợp lệ nếu rời đi sẽ lộ vua. Chiếu, chiếu hết và hòa pat giải thích cách kiểm tra an toàn vua.

Nhập thành là nước đặc biệt duy nhất của vua. Nếu đủ điều kiện, vua đi hai ô về phía xe và xe đó nhảy sang ô cạnh vua. Đọc đủ luật nhập thành trước khi dùng trên bàn.

Kiểm tra nước hợp lệ bốn bước

Khi không chắc nước có hợp lệ, luôn dùng cùng thứ tự:

1. Mẫu: Quân có đi từ gốc đến đích theo hình và hướng được phép không?
2. Đường: Nếu là quân trượt, mọi ô trước đích có trống không?
3. Đích: Ô đích trống hoặc có quân đối phương, chứ không phải quân đồng minh?
4. An toàn vua: Sau nước đi và mọi bắt quân, vua mình có an toàn không?

Với tốt, phong cấp, en passant hoặc nhập thành, thêm điều kiện của luật đặc biệt đó. Quy trình này đáng tin hơn là cảm giác “trông có đúng không”.

Sai lầm thường gặp của người mới

• Đi tốt chéo khi không có gì để bắt.
• Để xe, tượng hoặc hậu đi xuyên qua quân khác.
• Coi đường chữ L của mã như phải có đường trống vật lý.
• Di chuyển quân bị ghim và lộ vua.
• Bắt quân được bảo vệ bằng vua vào ô bị tấn công.
• Quên rằng bên được đi và thế cờ chính xác quyết định tính hợp lệ.

Bài luyện tập

Xếp thế ban đầu và làm ba bài ngắn. Thứ nhất, nêu mọi đích hợp lệ của cả hai mã trắng. Thứ hai, chơi 1.e4 và vạch mọi đường hợp lệ mới của tượng f1 và hậu d1. Thứ ba, chọn một ô trung tâm như e4 và xác định loại quân nào có thể tấn công ô đó trên bàn trống.

Với mỗi đáp án, giải thích mẫu, đường, đích và kiểm tra an toàn vua. Nếu bạn giải thích được vì sao một nước gần giống lại bất hợp lệ, bạn đang học luật chứ không chỉ thuộc sơ đồ.

Câu hỏi thường gặp

Quân nào có thể đi lùi?

Vua, hậu, xe, tượng và mã có thể đi lùi khi mẫu, đường, đích và an toàn vua cho phép. Tốt không đi cũng không bắt lùi.

Quân nào nhảy qua quân khác?

Chỉ mã nhảy qua quân xen giữa trong nước thường. Nhập thành di chuyển hai quân, nhưng cả vua lẫn xe không nhảy qua ô bị chiếm.

Vua có bắt được quân đang chiếu không?

Có, nhưng chỉ khi quân bị bắt nằm trên ô kề và ô đích của vua không bị tấn công sau khi bắt. Quân phòng thủ phía sau quân chiếu có thể làm nước bắt bất hợp lệ.

Nên học gì tiếp

Sau khi ôn cách xếp bàn đúng, xem bài học cờ cho người mới. Tiếp tục với chiếu, chiếu hết và hòa pat và luyện nhận diện tấn công trước mỗi nước.

Tham chiếu luật: Luật cờ FIDE, Điều 2–3.

Xem thêm các bài học cờ vua trong cùng lộ trình.