Cách nhập thành hoạt động
Trong cờ tiêu chuẩn, vua bắt đầu trên e1 (Trắng) hoặc e8 (Đen). Để nhập thành, di chuyển vua hai ô về phía một xe đang ở góc ban đầu của nó; sau đó đặt xe đó lên ô mà vua vừa đi qua.
| Phía | Ô cuối của Trắng | Ô cuối của Đen | Ký hiệu |
|---|---|---|---|
| Cánh vua (ngắn) | Vua g1, xe f1 | Vua g8, xe f8 | O-O |
| Cánh hậu (dài) | Vua c1, xe d1 | Vua c8, xe d8 | O-O-O |
Ký hiệu dùng chữ O in hoa, không phải số 0. Nhập thành chỉ tính là một nước dù hai quân đổi ô.
Năm điều kiện để nhập thành hợp lệ
Bạn chỉ được nhập thành khi cả năm điều sau đều đúng:
- Vua chưa từng di chuyển. Đưa vua trở lại e1 hoặc e8 không khôi phục quyền nhập thành.
- Xe được chọn chưa từng di chuyển. Xe đi ra rồi quay về không còn quyền nhập thành với vua. Xe kia vẫn có thể giữ quyền riêng của nó.
- Mọi ô giữa vua và xe đó đều trống. Với Trắng cánh vua là f1 và g1; cánh hậu là d1, c1 và b1.
- Vua hiện không bị chiếu. Nhập thành không phải cách thoát chiếu đang tồn tại; xem lại chiếu, chiếu hết và hòa pat nếu chưa rõ tình trạng tấn công.
- Vua không đi qua và không kết thúc trên ô bị tấn công. Lộ trình Trắng là e1–f1–g1 hoặc e1–d1–c1; Đen dùng lộ trình tương ứng trên hàng 8.
Thế cờ dưới đây bỏ hết quân chắn đường để dễ quan sát lộ trình vua. Với nhập thành cánh vua của Trắng, e1 phải an toàn ngay lúc đó, còn f1 và g1 không được bị tấn công. Nếu thêm các điều kiện lịch sử nước đi cũng thỏa, Trắng được chơi O-O.
Hiện đáp án
Vua Trắng không được bị chiếu trên e1 và không được đi qua hoặc dừng trên f1 hay g1 nếu các ô đó bị tấn công.
Ô bị tấn công nào mới quan trọng?
Chỉ kiểm tra tấn công trên ô xuất phát, ô đi qua và ô đích của vua. Từ đó có vài điểm làm rõ hữu ích:
- Bạn được nhập thành khi xe đang bị tấn công, miễn là mọi điều kiện khác thỏa.
- Khi nhập thành cánh hậu, b1 hoặc b8 phải trống nhưng không cần an toàn vì vua không đứng và không đi qua ô đó.
- Xe có thể đi qua ô bị tấn công. Hạn chế chỉ áp dụng cho vua.
- Quân đối phương vẫn được tính là tấn công một ô (cho mục đích nhập thành) ngay cả khi di chuyển quân đó sẽ lộ vua của chính họ. Định nghĩa ô bị tấn công của FIDE bao gồm trường hợp này.
Khi nghi ngờ, đánh dấu ba ô trên lộ trình vua và tính các đường tấn công của đối phương trên từng ô trước khi nhập thành.
Quyền nhập thành phụ thuộc lịch sử ván cờ
Một sơ đồ bàn cờ không phải lúc nào cũng cho biết nhập thành còn hợp lệ hay không. Vua và xe có thể đứng lại đúng ô ban đầu sau khi đã từng di chuyển. Trông có vẻ bình thường nhưng quyền đã mất vĩnh viễn.
Đó là lý do các định dạng thế cờ lưu quyền nhập thành tách khỏi bố trí quân. Trong ký hiệu Forsyth–Edwards (FEN), trường KQkq lần lượt là quyền cánh vua Trắng, cánh hậu Trắng, cánh vua Đen, cánh hậu Đen. Dấu gạch ngang nghĩa là không còn quyền nào.
Bắt một xe cũng xóa khả năng nhập thành với xe đó. Nếu phong cấp tốt thành xe và đặt vào góc, xe mới không nhận quyền nhập thành.
Cách nhập thành khi chơi trên bàn thật
Theo luật thi đấu trên bàn, nhập thành là nước đi của vua. Dùng một tay, di chuyển vua trước, rồi mới chuyển xe bằng cùng bàn tay đó. Chạm xe trước có thể buộc bạn phải đi xe thay vì nhập thành theo luật chạm quân.
Trên hầu hết bàn cờ online, kéo vua hai ô hoặc thả vua lên xe sẽ kích hoạt nhập thành. Giao diện khác nhau, nên cách ổn định nhất là đưa vua thẳng tới ô đích.
Khi nhập thành hợp lệ nhưng chưa hẳn hay
Hợp lệ không đồng nghĩa tốt nhất. Nhập thành thường tăng an toàn vua, nhưng trì hoãn có thể hợp lý khi trung tâm đóng và đối phương đã đẩy tốt về phía cánh đó. Ở một số tàn cuộc, đưa vua ra trung tâm còn giá trị hơn nhập thành.
Trước khi nhập thành theo thói quen, hãy hỏi:
- Trung tâm sắp mở về phía vua hiện tại của tôi không?
- Cánh nào có ít quân tấn công và ít đường mở của đối phương hơn?
- Nhập thành có đặt vua trước cơn bão tốt đang tiến lên không?
- Nước đi có kích hoạt xe, hay để xe kẹt không có cột hữu ích?
- Chờ thêm có để đối phương xóa quyền nhập thành bằng một nước chiếu cưỡng bức không?
Với người mới, nhập thành sớm sau khi triển khai mã và tượng vẫn là mặc định đáng tin. Các câu hỏi trên tinh chỉnh quyết định; chúng không biện minh để bỏ vua ở trung tâm mà không có lý do cụ thể.
Sai lầm nhập thành thường gặp
- Cố nhập thành sau khi vua hoặc xe được chọn đã từng di chuyển.
- Cố nhập thành khi đang bị chiếu.
- Chỉ kiểm tra ô đích mà bỏ qua ô đi qua đang bị tấn công.
- Tưởng xe bị tấn công thì không được nhập thành.
- Quên phải dọn thêm cột b khi nhập thành cánh hậu.
- Đi xe trước trên bàn thật.
- Suy ra quyền nhập thành chỉ từ bố trí quân khi nạp một thế cờ đã lưu.
Bài luyện tập
Đặt vua và xe về ô ban đầu, dọn hành lang, rồi thử sáu biến thể: thế hoàn toàn hợp lệ, vua đang bị chiếu, ô đi qua bị tấn công, ô đích bị tấn công, xe bị tấn công, và vua đã từng di chuyển. Với mỗi trường hợp, nêu đúng một điều kiện cho phép hoặc cấm nhập thành.
Sau đó thêm một tượng hoặc xe chỉ thay đổi tấn công trên một ô. Tính lại toàn bộ lộ trình vua thay vì dựa vào đáp án trước.
Câu hỏi thường gặp
Có được nhập thành xuyên qua chiếu không?
Không. Vua không được bắt đầu trong chiếu, không được đi qua ô bị tấn công, và không được kết thúc trong chiếu.
Có được nhập thành khi xe đang bị tấn công không?
Có. Tấn công vào xe tự nó không cấm nhập thành. Lộ trình vua vẫn phải an toàn và mọi điều kiện khác phải thỏa.
Có được nhập thành sau khi đã từng bị chiếu không?
Có, nếu bạn đã giải chiếu trước đó mà không di chuyển vua, vẫn còn quyền của xe được chọn, và sau này mọi điều kiện nhập thành đều thỏa. Bị chiếu không xóa quyền; di chuyển vua mới xóa.
Một ván có được nhập thành cả hai cánh không?
Không. Nước nhập thành đầu tiên đã di chuyển vua, nên không còn quyền nhập thành thứ hai.
Nên học gì tiếp
Nhập thành là một trong những luật đặc biệt mà tính hợp lệ phụ thuộc điều kiện chính xác. Xem bài học cờ cho người mới, tiếp tục với phong cấp tốt, và ôn lại cách các quân cờ di chuyển nếu kiểm tra đường đi và tấn công chưa thành thói quen.
Tham chiếu luật: FIDE Laws of Chess, Articles 3.8 and 4.4.
Xem thêm các bài học cờ vua trong cùng lộ trình.