Học tọa độ bàn cờ trước
Sau khi ôn cách xếp bàn cờ đúng, hãy học tọa độ. Mỗi ô có tên duy nhất gồm chữ cột và số hàng:
- Cột chạy từ
ađếnh, từ trái sang phải phía Trắng. - Hàng chạy từ
1đến8, từ phía Trắng về phía Đen.
Ô góc phải phía Trắng là h1. Vua Trắng bắt đầu ở e1, vua Đen ở e8. Tên ô không đổi khi bạn nhìn bàn từ phía Đen.
Chữ cái quân và chuẩn SAN/PGN
Trong sách và bảng ghi Việt Nam, đôi khi dùng chữ tắt tiếng Việt. File PGN và phần mềm quốc tế dùng chữ tiếng Anh KQRBN, nên nên nhận cả hai hệ:
| Quân | Chữ Việt (thường gặp) | Chữ SAN/PGN |
|---|---|---|
| Vua | V | K |
| Hậu | H | Q |
| Xe | X | R |
| Tượng | T | B |
| Mã | M | N |
| Tốt | không chữ | không chữ |
Chữ trên bảng ghi phụ thuộc quy ước đã nêu. Tốt được nhận qua cột xuất phát khi bắt hoặc qua ô đích, không qua chữ cái riêng. Bài này dùng SAN KQRBN vì đó là chuẩn trong PGN.
Cách viết nước đi thường
Viết chữ quân rồi tới ô đích:
Nf3— mã đi tới f3.Bb5— tượng đi tới b5.Re1— xe đi tới e1.
Nước tốt không bắt chỉ ghi ô đích: e4, d5 hoặc h6.
Ký hiệu ghi nước hợp lệ, không phải đường đi vật lý. Nf3 không nói mã xuất phát từ d2, e1, g1 hay h2 trừ khi cần thêm thông tin để phân biệt.
Cách viết nước bắt quân
Dùng x trước ô đích:
Bxc6— tượng bắt quân trên c6.Qxd5— hậu bắt trên d5.Rxe8— xe bắt trên e8.
Bắt bằng tốt ghi cột xuất phát: exd5 nghĩa là tốt cột e bắt trên d5. gxh8=Q nghĩa là tốt g bắt trên h8 và phong cấp thành hậu.
Loại quân bị bắt không viết trong ký hiệu đại số chuẩn; bạn suy ra từ thế cờ.
Ký hiệu chiếu, chiếu hết và kết quả
Thêm + khi nước chiếu và # khi chiếu hết:
Qh5+— hậu tới h5, chiếu.Rxe8#— xe bắt trên e8, chiếu hết.
Kết quả ván:
1-0— Trắng thắng.0-1— Đen thắng.1/2-1/2— hòa.*— ván chưa kết thúc hoặc kết quả chưa rõ.
Ký hiệu không “tạo ra” kết quả. Thế cờ quyết định nước có chiếu hay chiếu hết.
Ký hiệu nhập thành
Nhập thành cánh vua là O-O. Nhập thành cánh hậu là O-O-O. Dùng chữ O hoa, không dùng số không.
Ký hiệu giống nhau cho Trắng và Đen. Số nước và thế cờ cho biết bên nào nhập thành. Xem luật nhập thành đầy đủ để kiểm tra tính hợp lệ.
Ký hiệu phong cấp
Khi tốt đến hàng cuối, thêm quân mới sau ô đích:
e8=Q— tốt tới e8 thành hậu.c1=N+— phong cấp thành mã và chiếu.fxg8=R— tốt f bắt trên g8 và phong cấp thành xe.
Phong cấp thuộc cùng một nước. Có thể chọn hậu, xe, tượng hoặc mã.
Ký hiệu bắt tốt qua đường
Bắt tốt qua đường ghi như bắt tốt thường, ví dụ exd6. Một số ghi chú thêm e.p., nhưng thế cờ thường đã cho thấy đây là bắt đặc biệt.
Cách phân biệt nước (disambiguation)
Khi hai quân cùng loại có thể hợp lệ tới cùng một ô, ký hiệu thêm thông tin tối thiểu để xác định quân nào đi.
Nbd2— mã từ cột b tới d2.R1e2— xe trên hàng 1 tới e2.Qh4e1— ghi cả cột và hàng khi một thông tin không đủ.
Chỉ tính quân đi hợp lệ. Mã đang bị ghim không thể rời mà không lộ vua thì không tạo mơ hồ.
Số nước và ví dụ đầy đủ
Một cặp nước ghi số, rồi nước Trắng và nước Đen:
1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bb5 a6
Khi bản ghi bắt đầu bằng nước Đen, có thể thấy ba chấm: 12...Nf6.
Ghi chú, biến, đồng hồ và thẻ metadata thuộc định dạng như PGN. Nước trong PGN vẫn dùng SAN. Đọc cách hoạt động của file PGN để hiểu “hộp chứa” đầy đủ của một ván.
Quy trình ghi nước đáng tin cậy
Để viết một nước:
- Xác định quân di chuyển.
- Kiểm tra quân cùng loại khác có thể tới ô đích hợp lệ không.
- Thêm
xnếu có bắt. - Ghi ô đích.
- Thêm thông tin phong cấp nếu cần.
- Dựng lại thế sau nước và chỉ viết
+hoặc#khi đúng.
Để đọc, làm ngược lại: dùng thế hiện tại tìm ô xuất phát hợp lệ, áp dụng nước rồi mới đọc token tiếp theo.
Sai lầm thường gặp khi ghi nước
- Viết
Kcho mã thay vìN. - Ghi tên quân bị bắt thay vì ô đích.
- Quên cột xuất phát khi tốt bắt.
- Dùng số không trong ký hiệu nhập thành.
- Thêm
+vì nước tấn công hậu chứ không phải chiếu vua. - Bỏ phân biệt khi hai quân hợp lệ tới cùng một ô.
- Dựng lại nước mà không giữ thế cờ hiện tại.
Bài luyện
Chơi mười nước đầu của một ván chậm và ghi tay. Sau đó dựng lại ván trên bàn trống chỉ bằng bản ghi. Mỗi chỗ mơ hồ hoặc nước bất khả thi chỉ ra đúng quy tắc cần ôn. Nếu lưu thành PGN, chuyển chữ địa phương sang SAN KQRBN.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nước tốt không có chữ P?
Ký hiệu đại số chuẩn bỏ chữ cho tốt. Nước tốt thường dùng ô đích; nước bắt ghi cột xuất phát.
+ và # khác nhau thế nào?
+ là chiếu còn ít nhất một cách phòng thủ hợp lệ. # là chiếu hết: không còn nước hợp lệ nào.
Ký hiệu đại số có phải PGN không?
Không. Ký hiệu đại số mô tả nước đi. PGN là định dạng văn bản gom các nước SAN với thẻ ván, kết quả, ghi chú và biến. Xem thêm bài học cờ cho người mới để nối các luật cơ bản.
Tham chiếu: Luật cờ FIDE, phụ lục C.
Xem thêm các bài học cờ vua trong cùng lộ trình.